કાળી શલવાર

મન્‍ટો વિશે તમે ઘણું વાંચ્‍યું હશે. અહીં તો હું એની એક વાર્તા લઈને આવ્‍યો છું, ‘કાલી શલવાર’ (એ પણ કદાચ તમે વાંચી લીધી હોય!). આમ તો એનું સાહિત્‍ય મૂળ ઉચ્‍ચારો સાથે વાંચવાની મજા છે. પણ રાતઉજાગરા કરીને અનુવાદ કર્યો હતો એટલે થયું કે, લાવો મિત્રો સાથે શેર કરીએ. ઇ.સ. 1941/42માં પ્રકાશિત મન્ટોના વાર્તાસંગ્રહ 'ધુવાં'માં સમાવાયેલી 'કાલી શલવાર' અેક રૂપજીવિનીના જીવન પર આધારિત કહાની છે. તેની સામે તત્કાલીન પંજાબ અદાલતમાં અશ્લીલતાનો કેસ દાખલ થયો હતો. અત્‍યારે સામાન્‍ય લાગે એવી આ વાર્તામાં મુખ્ય પાત્ર સુલતાના. એનો પુરુષમિત્ર ખુદાબખ્‍શ અને ઉત્તરાર્ધમાં આવતો શંકર. આઝાદી પહેલાંનું વાતાવરણ. સુલતાના ખુદાબખ્‍શ સાથે અંબાલા-છાવણીનું આનંદમય જીવન છોડીને દિલ્‍હી આવે છે, ત્‍યાં એની જિંદગીના કપરા દિવસો શરૂ થાય છે. મન્‍ટોની વાર્તા સમય કરતાં આગળ રહી છે, એના પુરાવારૂપ આ વાર્તામાં પુરુષ વેશ્‍યાનું પાત્ર જોવા મળે છે. મન્‍ટો એક જ વાત કરવા માગે છે કે, સમાજમાં જેને ધિક્કારની નજરે જોવામાં આવે છે એવા લોકો પાસે પણ હૃદય હોય છે અને તેમને પણ લાગણી, વ્‍યથા, વેદના હોય છે.

જીવન નિયંત્રણ વિદ્યા

એક અપરાધ-કથા

આપણા દેશમાં કોઈ ગુનાખોરીમાં રાજકીય નેતાનો કુટુંબી જ્યારે સંડોવાયો હોય ત્યારે તેની તપાસ કઈ રીતે થાય છે એ વિશે સ્ટેટમેન્ટ કરતી વાર્તા. કદાચ કોઈને દિલચસ્પ લાગે, ન પણ લાગે. રોમાંચક લાગે, ન પણ લાગે!

૩૧ ડિસેમ્બર પછીનો દિવસ. આખી દુનિયા હેપી ન્યુ યરના મેસેજ આપલે કરવામાં ગુલતાન હતી. પરંતુ ધારાસભ્ય લાલજી પટેલના ઘરે યમરાજની અસીમ કૃપાથી હૈયાફાટ રુદનનો માહોલ છવાયેલો હતો. એકનો એક લાડકવાયો હર્ષલ મૃત્યુ પામ્યો હતો. છપ્પન ઈંચની છાતીવાળાને પણ હચમચાવી મૂકે એવી આફત જીરવી ગયેલા લાલજીભાઈને બે ઘડી તો રાજકીય સન્યાસ લઈ લેવાની ઇચ્છા થઈ આવી. આ ઠાઠમાઠનું જીવન પણ તેમને કડવું ઝેર જેવું લાગવા માંડ્યું.
હર્ષલની લાશને અંતિમ સંસ્કાર માટે રાખવામાં આવી ત્યારે તેના જ્યોતિષી બલરામજી પણ આવી પહોંચ્યા હતા. આવા સમયે આમ તો પોલીસ દૂર રહેતી હોય છે પણ મૃત્યુ ભેદી રીતે થયેલું એટલે ત્યાં હાજર રહેવું ઇન્સ્પેક્ટર સિદ્દીકીને પણ જરૂરી લાગ્યું. જોકે, તે સાદા ડ્રેસમાં હતો એટલી કાળજી તેણે રાખી હતી. આમ તો તે ધારાસભ્યના પુત્રની અંતિમક્રિયામાં સામેલ થવા જ ગયો હતો. સિદ્દીકીના પિતા અને લાલજી પટેલને સારા સંબંધ એટલે આવા ટાણે આમેય જવું જ પડે.
‘આમ જરા મારી સાથે આવશો, માત્ર બે મિનિટ માટે-’ લોકો હજી આવી રહ્યાં હતાં, ઇન્સ્પેક્ટર સિદ્દીકીએ બલરામજીને અત્યંત નમ્રતાપૂર્વક ગાર્ડન બાજુ આવવાનો ઇશારો કર્યો.
‘મહારાજ, આપને તો ખબર છે આ મોટા બાપના દીકરા વિશે અને એની લાઇફ સ્ટાઇલથી પણ તમે વાકેફ હશો. મને તો આ બનાવ શંકાસ્પદ લાગે છે. તમારું શું કહેવું છે?’
‘હર્ષલ મને પણ દીકરાની જેમ વહાલો હતો. એકદમ સાદગીભર્યું જીવન. કોઈ એને કેમ- ભગવાન કરે એવું કંઈ ન હોય.’ બલરામજીની આંખો છલકાવા લાગી.
‘જેવી ઈશ્વરની મરજી. પણ તમે હિમ્મત રાખો.’ સિદ્દીકીએ રૂમાલ આપતાં એમને સાંત્વના પાઠવી, ‘આપણે પછી નિરાંતે ચર્ચા કરીશું. પીએમ રિપોર્ટ આવે પછી વાત.’ અંતિમયાત્રા શરૂ થઈ રહ્યાના અણસાર દેખાયા એટલે બન્ને તરત એ તરફ પહોંચ્યા.
...
ચારેક દિવસ બાદ બલરામજીને પીઆઈ સિદ્દીકીએ ચા-પાણી પીવા માટે પોલીસ સ્ટેશને બોલાવ્યા, પણ તબિયત સાજીમાંદી રહેતી હોવાનું કારણ આપી બલરામજી આવ્યા નહિ. બે દિવસ પછી સિદ્દીકી પોતે જ તેના બંગલે જઈ પહોંચ્યો.
‘જુઓ, મહારાજ! પીએમ રિપોર્ટ એવો આવ્યો છે કે, કોઈએ એને ગળું દબાવીને મારી નાખ્યો છે. હવે બનાવ મર્ડરનો થયો અને હજી સુધી અનડિટેક્ટ, એટલે અમારા પર ભારે દબાણ છે. કેમ કરીને ખૂનીનું પગેરું મળતું નથી.’ સિદ્દીકી એકધારું બોલતો હતો. બલરામજી મૌન બની એકીટશે તેને સાંભળતા હતા, ‘કમિશનર સાહેબને ખુદ સીએમનો ફોન હતો કે, બને એટલો ઝડપી કાતિલનો પત્તો લગાવવો, નહિ તો આખો કેસ સીઆઇડીને સોંપી દેવામાં આવશે. એવું થાય તો અમારી આબરૂના ધજાગરા થઈ જાય.’
પોતાનું લાંબુ ભાષણ સાંભળ્યા પછી પણ બલરામજીએ મૌનવ્રત ન તોડતાં કંટાળેલા સિદ્દીકીએ તેના કાન પાસે જઈને ધીમા અવાજે કહ્યું, ‘ત્રણ રાતથી હું સુખે સૂતો નથી. મેં અત્યાર સુધીમાં ૮૫ જણાને ઊંધા લટકાવીને પૂછપરછ કરી છે. અડધો ડઝન શકમંદોની ગાંડમાં ડંડા ઘાલ્યા, પણ કોઈ કંઈ કબૂલવા તૈયાર નથી!’ એમ કહીને સિદ્દીકી હોઠ ફફડાવીને મા-બહેન સમાણી બે-એક ગાળ બોલ્યો. છેલ્લે બલરામજીએ સવાલ-જવાબ માટે સંમતિ આપી. સિદ્દીકીએ કેટલીક વાતો એને પૂછી લીધી. તેણે મહત્ત્વની નોંધો કાગળ પર ટપકાવી. એમાં તેને ખાસ અજીબ આ વાત લાગી:
‘હર્ષલ સ્વભાવે ધાર્મિક પ્રકૃતિવાળો હોઈ કેટલીક ગૂઢ વિદ્યાઓમાં પણ શ્રદ્ધા ધરાવતો. તે બલરામજી પાસેથી એક વિદ્યા શીખેલો, જીવનનિયંત્રણ વિદ્યા. પોતાનું જીવન પોતાના વશમાં કરવાની વિદ્યા. એ વિદ્યાના પેટા પ્રકાર ‘વાર્તા થકી જીવનપ્રવાહ પર કાબુ મેળવવાની વિદ્યા’ પર તેણે પ્રયોગ કર્યો હતો. એમાં એ સફળ થયો હતો. પોતાને જીવવું છે એવી વાર્તા તેણે કમ્પ્યુટર પર લખી હતી. પાસવર્ડ આપીને એને સેવ કરી મૂકી હતી. જેથી અન્ય કોઈને ખબર જ ન પડે. કોઈ વાંચીને એમાં ફેરફાર પણ ન કરી શકે. તેનું આનંદ અને સુખમય જીવન ચાલતું. બિઝનેસ જબરદસ્ત. કૌટુંબિક જિંદગી પણ ખુશ. એક યુવતી સાથે એનું લાફરું. એની સાથે મોજમજા કરી, પણ લગ્નની વાત આવતાં યુવતીને તેણે જાકારો આપ્યો. યુવતી નિરાશ થઈને ચાલી નીકળી હતી, દૂર દૂરના કોઈ શહેરમાં-’
પોલીસે ખૂબ છાનબીન કરી, કે ક્યાંક એ યુવતી મળી આવે તો એના થકી હત્યાના ઉકેલની કોઈ કળ મળે. દરમ્યાન હર્ષલનું કમ્પ્યુટર જે ફોરેન્સિક લેબમાં મોકલ્યું હતું, એમાંથી કેટલોક ડેટા મળી આવ્યો. આ ડેટાનું એનાલિસિસ કરીને સિદ્દીકીના રાઇટર મુકેશભાઈએ જણાવ્યું, ‘સાહેબ, એમાં પેલી વાર્તા પણ મળી આવી છે. પણ હર્ષલના ઈ-મેઈલમાં સેવ કરેલી એ વાર્તા અને કમ્પ્યુટરમાંથી મળી આવેલી એ વાર્તાનો અંત અલગ જોવા મળ્યો. હર્ષલે કમ્પ્યુટરમાં પાસવર્ડથી સેવ કરેલી વાર્તાનો અંત નકારાત્મક જોવા મળે છે. એમાં થયેલા ફેરફાર પણ તેણે વાર્તા લખી લીધા પછીના સમયે થયાનું બતાવે છે.’
‘એટલે શું? એનો શો મતબલ લાગે છે?’ સિદ્દીકીએ પૂછ્યું.
‘મતલબ કે, આ કમ્પ્યુટરે જ એની હત્યા કરાવી નાખી.’ મુકેશભાઈ બોલ્યા.
‘શું વડીલ તમેય સવારના પહોરમાં મગજના જાંગિયા ખેંચો છો!’ સિદ્દીકી સિગારેટના કશ ખેંચતાં બિન્ધાસ્ત બોલ્યો.
‘કેમ ન હોય, સાહેબ? હવે તો કમ્પ્યુટરો સમાચાર પણ એડિટ કરી નાખે છે, તો વાર્તા પણ એડિટ કરી જ શકે ને?’ મુકેશભાઈ પોતાના તારણને વળગીને કહે છે.
‘પણ એવું ન બની શકે કે, પેલી યુવતીએ એનું કમ્પ્યુટર હેક કરાવી નાખ્યું હોય અને વાર્તામાં ફેરફાર કરાવી નાખ્યો હોય?’
‘કંઈ પણ બની શકે, ફિલહાલ તો આપણને હત્યારાનું પગેરું મળી ગયું કહેવાય એટલે એને પકડી લઈએ. રહી વાત ગૂઢ વિદ્યા થકી વાર્તા જેવું મનપસંદ જીવન જીવવું અને એમાં વળી ફેરફાર કરાવીને કોઈની હત્યા કરાવી નાખવી એ વાત વળી જજને ગળે થોડી ઉતરાવી શકાય?’
‘એવી તપાસ કરીએ તો ઓલો જજડો તમારા અને મારા મોઢા પર મારે હંધાય કાગળિયાં, હું વાત કરો છો!’ કહેતાં સિદ્દીકી ખડખડાટ દાંત કાઢવા લાગ્યો અને બોલ્યો, ‘ઈ રાંડનીને ગમે ન્યાંથી ગોતો. એના બીજા કેટલા હારે લફરાં છે કે હતાં એની ડિટેલ મંગાવો, મુકાભાઈ!’
‘મારી હાળી, છે જોરદાર. ફોટો જોયો એનો ફોટો?’
‘ક્યાંથી મળ્યો એનો ફોટો, તમે મેઈન વાત જ કેતા નથી?’
‘બલરામજીના ઘરેથી, એના દીકરાના રૂમમાંથી. કહેવાનો જ હતો પણ તમે વળી આ કમ્પ્યુટરની વાર્તાની કથા માંડી બેઠા.’
‘કઈ રીતે?’
‘ઈ બધુ પછે કઈશ, પેલા ફોટો જોવો સાહેબ!’ મુકેશભાઈએ એક ફાઇલમાંથી યુવતીનો ફોટો કાઢીને સિદ્દીકીની તર્જની અને અંગૂઠા વચ્ચે મૂક્યો.
‘બોલાવો હવે, આ ભાઈ- શું નામ એનું?’ સિદ્દીકી બન્ને ભ્રૂકુટિ વચ્ચેની ચામડી ખેંચતાં બોલ્યો.
‘હાર્દિક-’ મુકેશભાઈ બોલ્યા, સ્મિત વેરતાં, ‘ઉર્ફે ગૃહમંત્રીના ભાવિ જમાઈ-’
‘તમે હવે ટાઢા પહોરના દેવાનું બંધ કરી કામની વાત કરશો?’
‘બિલકુલ પાક્કી વાત છે, સાહેબ! વાત ચાલી રહી છે હજી સગપણની.’
‘તમે મને અહીં ટકવા નહિ દો, મુકાલાલા!’ કહી સિદ્દીકીએ બન્ને પગ ટેબલ પર ગોઠવ્યા, ‘બોલાવો જમાઈ રાજાને, એનુંય પાણી માપી લઈએ.’
ત્યાં એક કોન્સ્ટેબલ આવીને એક કવર આપી ગયો. મુકેશભાઈએ કવર ખોલીને જોયું. હર્ષલની કોલ ડિટેઈલ આવી ગઈ હતી.
‘પાણી માપવું જ પડશે’ મુકેશભાઈએ કાગળિયાં સિદ્દીકીના હાથમાં આપતાં કહ્યું, ‘જમાઈજીની હાજરી ઘટના સ્થળે જણાય છે.’
...

સિદ્દીકીએ હાર્દિકની પૂછપરછ શરૂ કરી.
‘હાર્દિકભાઈ, તમે શરૂ કરો પહેલેથી.’
‘એ રાત્રે અમે થર્ટી ફર્સ્ટની પાર્ટી કરવા ગયા હતા.’
‘હર્ષલ તો ઘણો ધાર્મિક પ્રકૃતિનો માણસ હતો.’
‘દેખાવે જ. બાકી પૂરપૂરો રંગીન મિજાજ!’
‘પણ તમારા પિતાજી તો કહેતાતા-’
‘એમને કંઈ ભાન નથી. એમને ખાલી જ્યોતિષના કુંડાળામાં જ ખબર પડે.’
‘-તો પેલી જીવનનિયંત્રણ વિદ્યા-’
‘મને એવી કોઈ વાતમાં વિશ્વાસ નથી. હું તમને જે કંઈ થયું એ કહી દઉં.’
‘હા, બોલો, હું વચ્ચે નથી બોલતો.’
‘હાઇ-વે પાસેના ફાર્મ હાઉસમાં રાખેલી પાર્ટીમાંથી રાત્રે દારૂ-બિયર ઢીંચીને હર્ષલ નશામાં ચકચૂર બન્યો હતો. મેં બિલકુલ માપમાં પીધો હતો. ઘરે પાછા જતી વખતે ગ્રીન લેન્ડ ચોકડી પાસે પહોંચતાં તેને ફુલ પેશાબ લાગી. મેં ગાડી ઊભી રાખી. તે મૂતરતાં મૂતરતાં ઢળી પડ્યો. મેં તેને ઉપાડીને માંડ માંડ કારમાં મૂક્યો પાછળની સીટમાં. રસ્તા પર જોયું, કોઈ ખાસ અવરજવર નહોતી. મેં તરત વાંહેની સીટ પરથી ગાદલી ઉઠાવીને એનાથી તેના નાક-મોં દબાવી દીધાં. નશાને કારણે આમેય તેના શરીરમાં કોઈ તાકાત રહી નહોતી. સહેજ ઊંચોનીચો થયો પછી શરીર શાંત પડી ગયું. મેં થોડે આગળ જઈને મારા મિત્રને ફોન કર્યો અને તે મને આવીને લઈ ગયો.’
‘આવું તેં કેમ કર્યું?’
‘આ ફોટો જે તમને મારા રૂમમાંથી મળ્યો, એ મારી મિત્ર સુરીલીનો છે. સુરીલી હર્ષલને ખૂબ ચાહતી. પણ હર્ષલને માત્ર એના શરીરમાં જ રસ હતો. સુરીલી એને પરણવા ઇચ્છતી હતી. પણ હર્ષલે લગ્ન માટે ના પાડી એટલે તે અપસેટ થઈ ગઈ. મેં લાગણી બતાવી એટલે તે મારા તરફ ઢળવા લાગી. એ મને કંઈ કહી શકે એમ નહોતો, પણ સુરીલીને માનસિક ટોર્ચર કરવા લાગ્યો. એની સાથેના ફોટોગ્રાફ્સ વાઇરલ કરવાની ધમકીઓ આપતો, પોતાના બાપની વગ વાપરી ફસાવી દેવાની બીક બતાવતો અને સુરીલીને પોતાના બંગલે બોલાવી વાસનાની ભૂખ સંતોષતો હતો. આવું અવારનવાર થવા લાગ્યું એટલે એક દિવસ સુરીલી અચાનક ચાલી ગઈ શહેર છોડીને. એ ક્યાં ગઈ મને પણ જણાવ્યું નહિ-’
‘સારું, મિસ્ટર હાર્દિક, તો હત્યાના મુખ્ય આરોપી તમે જ છો, એટલે અમારું કામ હવે આસાન થઈ ગયું. હવે તમે અહીં જ રહો.’ સિદ્દીકીએ કહ્યું.
‘પણ તમે મારી વાત પૂર સાંભળશો?’
સિદ્દીકીએ હાથથી કેરી ઓનનો ઇશારો કર્યો.
‘તમારે મને જવા દેવો પડશે. કાલે મારી સગાઈ છે, ગૃહમંત્રીની દીકરી સાથે-’ થોડું અટકીને પછી હાર્દિક બોલ્યો, ‘પછી હું સરેન્ડર થઈ જઈશ. પણ હમણા બધુ સિક્રેટ રાખજો.’
હાર્દિક ગયો. મુકેશભાઈએ ‘હું તમને નહોતો કહેતો?’ એવા ભાવ સાથે સિદ્દીકી સામે જોઈને સ્માઈલ કર્યું.
સગાઈની પાર્ટી માટે સિદ્દીકીને પણ ઇન્વિટેશન મળ્યું હતું પણ એ ગયો નહોતો, ‘સારું ન લાગે આ રીતે એક આરોપીના ઘરે જશ્ન મનાવવા જવું-’ તે વિચારતો રહ્યો, ‘હવે એકબે દિવસમાં આ કોયડો ઉકેલ્યાની સત્તાવાર જાહેરાત, પછી શાંતિ.’
...

રોજ રૂબરૂ બોલાવીને કેસની તપાસ વિશે પૂછતા કમિશનર સાહેબે હાર્દિકના સગપણ બાદ એ બાબતે કોઈ વાત કરી નહીં એટલે સિદ્દીકીને જેની શંકા હતી એવું જ થયું. જોકે, તે તેની તપાસને વળગી રહ્યો અને થોડા દિવસમાં પ્રેસ કોન્ફરન્સ કરીને મર્ડરના ડિટેક્શનની જાહેરાત કરવાનું તેણે કમિશનર સાહેબને જણાવ્યું. સગાઈના બે-ત્રણ દિવસ બાદ હાર્દિક પોલીસ સ્ટેશને આવી પહોંચ્યો.
‘સારું થયું તમે આવી ગયા. આજે બધું પતાવી દઈએ.’ સિદ્દીકીએ કહ્યું.
‘અરે છોડો ને તમે એ બધું, લ્યો આ મીઠાઈ ખાવ.’ એમ કહીને હાર્દિક તેની સામેની ખુરશીમાં બેઠો. પછી મીઠાઈનો સ્વાદ માણતા સિદ્દીકીના હાથમાં તેણે એક નાનકડી ફાઇલ મૂકી. એ ફાઇલમાં બે વસ્તુ જોઈને સિદ્દીકીના ચહેરાના ભાવ બદલાઈ ગયા: છાપાનું એક કટિંગ હતું, સુરીલીએ મુંબઈમાં આત્મહત્યા કરી હતી એના સમાચાર હતા. એક પત્ર હતો, તેણે આત્મહત્યા પહેલાં હાર્દિકને લખ્યો હતો. એમાં હર્ષલ અને તેના પિતાએ માનસિક રીતે ટોર્ચર કરીને સુરીલીનું શોષણ કર્યું હતું, એનો ઉલ્લેખ હતો. મુંબઈ પહોંચ્યા પછી પણ હર્ષલ ત્યાં જઈને એની સાથે બળજબરી આચરતો હોવાની વિગતો વાંચી સિદ્દીકી ખુરશીમાંથી ઊભો થઈ ગયો.
...
પછીના દિવસોમાં મર્ડરના ડિટેક્શનમાં વિલંબ થયો હોવાથી સિદ્દીકીની ટ્રાન્સફર થઈ ચૂકી હતી. તપાસ સીઆઇડીને સોંપાઈ ગઈ હતી. ફરજના નવા સ્થળે સિદ્દીકી બીજી તપાસોમાં વ્યસ્ત બની ગયો હતો. દિવસો ઘણા વીતી ગયા હતા. એક દિવસ આ સમાચારે તેનું ધ્યાન ખેંચ્યું: ધારાસભ્યના પુત્રની હત્યાનો ભેદ ઉકેલાયો, રૂા. ૫૦ લાખની લેતીદેતીમાં એના જ્યોતિષીના ડ્રાઇવરે જ ગૂંગળાવી નાખ્યો હતો. આ સમાચાર વાંચીને તરત જ ‘ઘણા દિવસથી વાત નથી થઈ’ એવું વિચારી સિદ્દીકીએ મુકેશભાઈને ફોન કર્યો.
‘શું છે, આ બધું વડીલ?’
‘જોયા કરો, સાહેબ! હજી બીજા હમાચારે ય આવવાના બાકી છે, લાલજીભાઈને કેબિનેટમાં મહત્ત્વનું પદ ફાળવી દેવાયું છે, બાકી તો તમે જાણો છો. હમ્જ્યા?’
‘અચ્છા- એવું બધું છે?’ કહી સિદ્દીકી આ છેડેથી આદત પ્રમાણે ખડખડાટ હસી પડ્યો.
(સમાપ્ત)

નોંધ: મારી આ વાર્તા ‘મમતા’ માસિકના ઓક્ટોબર-નવેમ્બર ૨૦૧૮ના અંકમાં પ્રકાશિત થઈ ચૂકી છે.

અઝાનને અળખામણી બનાવનારા લાઉડ સ્‍પીકરની ટીકાથી આટલી અકળામણ કેમ?

    ઇસ્‍લામના પ્રારંભે દરેક મુસલમાન પર પંજવક્તા નમાઝ ફરજિયાત કરવામાં આવી ત્‍યાર પછી મદીના શહેરમાં નમાઝના સમયે લોકોને મસ્‍જિદમાં બોલાવવા માટે બુલંદ અવાજે અઝાન આપવી એવું ઠરાવવામાં આવ્‍યું હતું. હિજરી સનના પ્રથમ વર્ષની આ વાત છે. પછીની સદીઓમાં કાળક્રમે તકરીર અને અઝાન માટે મસ્‍જિદોમાં લાઉડ સ્‍પીકરે પણ માનભેર સ્‍થાન મેળવી લીધું. એવું સ્‍થાન કે, લાઉડ સ્‍પીકર વિનાની મસ્‍જિદની કલ્‍પના પણ કોઇ કરી શકતું નથી. અરે એવી વાત કોઈ કરે તો પણ જાણે ઇસ્‍લામ-વિરોધી વાત કરી નાખી હોય એવી નજરે તેને જોવામાં આવે.
    મુસ્‍લિમોના મનમાં ધાર્મિક આદરભાવ હોય એટલે જોશથી પોકારાતી અઝાન સામે તેમને કોઈ વાંધો આવતો નથી (વાંધો હોય તો કોઇ ઉઠાવતું નથી-ઉઠાવી શકતું નથી). પણ જેમને ઇસ્‍લામ કે નમાઝ સાથે કંઇ લેવા-દેવા નથી તેમણે નાછૂટકે અઝાન સહન કરવી પડે છે. ખાસ કરીને ફજર(વહેલી સવાર)ની અઝાન. એનું મૂળ કારણ અઝાન નથી. અઝાન પ્રત્‍યે કદાચ કોઈના મનમાં કંઇ કચવાટ ન પણ હોય. પરંતુ મુઅઝ્ઝિન (અઝાન આપનાર)નો ઊંચો અવાજ જ્યારે લાઉડ સ્‍પીકર માફરતે અનેક ગણો બેવડાઈને ચોતરફ વહે છે ત્‍યારે બાકાયદા ધ્વનિ-પ્રદૂષણ વ્‍યાપી ઉઠે છે. સવારના શાંત વાતાવરણમાં જ્યારે તે સાદ પાડે છે ‘અસ્‍સલાતો ખૈરુમ્‍મિનન્નૌમ...’ (બેશક, નિદ્રા કરતા નમાઝ શ્રેષ્ઠ છે) ત્‍યારે સોનુ નિગમ જેવા અનેક નિર્દોષ લોકોની ઊંઘ હરામ થઈ જાય છે.
    અજ્ઞાનતા અને હઠાગ્રાહને કારણે મુસલમાનો એ સમજવા તૈયાર નથી કે, કોઇને તમારી અઝાન સામે વાંધો નથી પણ માત્ર લાઉડ-સ્‍પીકરના ઉપયોગ સામે છે. એક તો લાઉડ-સ્‍પીકર અને એમાંય વળી બાંગીનો હાઇ-પિચનો લલકાર એટલે કારેલાને લીમડે ચડાવ્‍યા જેવો ઘાટ ઘડાય છે. ઉપરાંત દર શુક્રવારે જુમ્‍માની નમાઝમાં થતી તકરીર માટે ભૂંગળા વપરાય. ચીસા-ચીસ અને બૂમબરાડાયુક્ત ઉર્દૂ ભાષાની વાએઝ કોણ જાણે કેટલા લોકોના ભેજાનું દહીં કરી નાખતી હશે.
    આપણે ત્‍યાં મોટા ભાગે કોઈ શુદ્ધ ઉચ્‍ચારથી અઝાન આપતું જ નથી. (અઝાન આમ તો પોકારવી, પઢવી એવું બોલવું જોઈએ પણ ગુજરાતીમાં અઝાન આપવી-એ રીતે બોલાય છે.) મૂળે અઝાન આખી અરબી ભાષામાં છે. એમાં વળી ઉચ્‍ચાર અને આરોહ-અવરોહ ભારતીય બોલીઓથી તદ્દન ભિન્‍ન એટલે જેમને અરબી જ બિલકુલ આવડતું ન હોય એમની અઝાનના ઉચ્‍ચારોનું અપાર અને બેઢંગુ વૈવિધ્‍ય સાંભળવા મળે. આલિમોના મતે ઉચ્‍ચારમાં દસ-બાર જેવી ભૂલો એવી છે જે થાય તો બાંગી પૂણ્ય કરવા જતાં પાપમાં પડે. આમાં તેનો કસૂર નથી. પાંચ સમયની અઝાન આપવા અને મસ્‍જિદની સંભાળ રાખવા માટે સાવ મામૂલી પગારે નોકરી પર રાખવામાં આવતા માણસ પાસે શુદ્ધ  ઉચ્‍ચારની અપેક્ષા રાખી ન શકાય. એને તો સ્‍પીકર હોય કે ન હોય અઝાન આપવાની હોય.
    નમાઝીઓને નમાઝના સમયની ખબર પાડવા માટે આધુનિક સમયમાં ઘડિયાળ, એલાર્મ, મોબાઇલ ફોન જેવાં સાધનો હાથવગાં થઈ ગયાં છે. એલાર્મથી તે સવારે અઝાનથી પણ પાંચ-દસ મિનિટ વહેલા ઉઠીને સમયસર મસ્‍જિદે પહોંચી શકે છે. અઝાન માટે અહીં લાઉડસ્‍પીકરની અનિવાર્યતા ક્યાંય ડોકાતી નથી. જેમને નમાઝ પઢવી જ છે તેઓ અઝાનની રાહ જોતા નથી.
    કોઇની ઊંઘમાં ખલેલ થતી હોય એટલા સ્‍વરમાં કુરાનની તિલાવત પણ ન કરવી જોઈએ. એવી સરળ અને પ્રેક્ટિકલ વાત સમજાવનાર ઇસ્‍લામ ધર્મના માનનારા લોકોએ લાઉડ સ્‍પીકર જેવા ત્રાસદાયક યંત્રને મસ્‍જિદ જેવી પવિત્ર અને શાંત જગ્‍યાનું અભિન્‍ન અંગ કઈ રીતે બનાવી દીધું? તે એક આશ્ચર્યની વાત છે. સૌ કોઇને પોતાનો જ ધર્મ મહાન છે એવું બતાવી દેવાનો મોહ હોય છે. વધતા ધાર્મિક ઘોંઘાટ વચ્‍ચે દરેક ધર્મજૂથોએ પોતાનો અવાજ ઊંચો રાખવા આ ખતરનાક સાધનને અપનાવી લીધું છે. કોઇ એને છોડી દે એ તો દૂરની વાત છે પણ આ અનિષ્‍ટ પર કોઈ ટીકા કરે તો એમાંય વાંકુ પડી જાય છે.
બશીર બદ્રે એક ગઝલમાં અઝાનનું સુંદર ચિત્ર આલેખ્‍યું છેઃ
ગુલોં પે લિખતી હુઈ લા-ઇલાહા ઈલ્‍લલ્‍લાહ,
પહાળિયોં સે ઉતરતી અઝાન કી ખુશ્બુ
બેસુરા બાંગીના લાઉડ સ્‍પીકર પરના બરાડા સાંભળીને બશીર સાહેબને પણ ફેર વિચારણ કરવાનું મન થઈ જાય તો નવાઈ નહીં.

અજગર કરે ના ચાકરી, પંછી કરે ના કામ

રોટી, કપડાં અને મકાન એ દરેક મનુષ્યની પ્રાથમિક જરૂરિયાત છે. માણસ જ નહિ બલકે પશુ-પંખીને પણ રહેણાંક અને આહારની જરૂર તો પડતી જ હોય છે. જોકે, કપડાં વિના પ્રાણીને ચાલે છે, પણ માણસને ચાલતું નથી. માણસ જાહેર જીવનમાં ગમે એટલી નાગાઈ આચરે પણ શરીર પરથી કપડું દૂર થાય તો જાણે એની આબરૂના લીરેલીરા ઊડી જાય. માણસ અને જાનવર વચ્ચે મુખ્ય સમાનતા ગણીએ તો એ પેટની છે. પેટનો ખાડો પૂરવા બન્ને પ્રકારના સજીવોએ મહેનત કરવી પડે છે. છતાં આ મહેનત કરવામાં કદાચ માણસને વધુ કષ્ટ પડે છે. પેટ ભરવા માટે માણસે બીજા માણસ પર આધારિત રહેવું પડે છે. પોતાનો વ્યવસાય હોય તો ક્લાયન્ટ કે ગ્રાહક પર અવલંબિત રહેવું પડે. જોબ હોય તો બોસ કે કંપનીની મોહતાજી. બૌદ્ધિક રીતે માણસ બીજા પ્રાણીઓને આંટી જાય પણ શારીરિક રીતે ઘણો કમજોર છે. નોકરી કદાચ એની અનેક કમજોરીઓ પૈકીની એક છે. શું તમે કોઈ ચકલાં, પોપટ, કાગડા, વાઘ, દીપડા કે કીડી, મકોડાને નોકરીએ જતાં જોયાં છે?

અભ્યાસ પૂરો થયા બાદ દરેક યુવક-યુવતી નોકરીની શોધ કરવા નીકળી પડે છે. કોઈ પોતાનો નાનો ધંધો કરવાનું પણ વિચારતું નથી. જાણે જાતે જ પોતાને કેદ કરવા માટે કોઈ દેડકો કૂવાની શોધમાં નીકળ્યો હોય. પણ જ્યાં સુધી કમાવાની જવાબદારીનું પોટલું માથે આવ્યું નથી હોતું ત્યાં સુધી વટથી નોકરીની તલાશ ચાલે છે, કોલર ઊંચા રાખીને! ડિગ્રીધારી બનવાથી માંડીને નોકરીએ લાગ્યા સુધીનો સમયગાળો સગાઈથી લગ્ન વચ્ચેના સમય જેવો હોય છે. રાત્રે મોડા મોડા સૂવાનું, કારણ કે સવારે ક્યારે ઊઠવું એની કોઈ ઉપાધિ નથી હોતી. સવારે વહેલા ઉઠવાની તો કોઈ જરૂર જ નથી પડતી. 

નોકરી ગુમાવવાનો સમય કેવો કપરો હોય છે? એમાંય અચાનક એવી ઘડી આવે ત્યારે જાણે સ્વયં યમદૂત આજુબાજુ આંટા મારતા હોય એવો ભાસ થવા લાગે. નોકરી ન હોય તો કંઈક તો કરવું જ પડે ને? જેની આવકથી તાગડધિન્ના કરી શકાતી એવો બાપ પણ કામ ન આવે. નોકરી કે વ્યવસાય કરતી પત્નીની આવક પર ક્યાં સુધી નભી શકો? દુનિયા મહેણું મારશે એવી બીકથી નરબંકા ફફડતા રહે છે. તેના માટે નોકરીની ડેલીએ ઘૂંટણિયાં ટેકવવા સિવાય કોઈ વિકલ્પ રહેતો નથી. નોકરી જતી રહે તો નોકરી જ ગોતવી પડે. કદાચ નોકરીનો નોકરી સિવાય કોઈ વિકલ્પ નથી. જેમ એકનું એક સંતાન ગુમાવતાં કોઈ પિતા પર દુ:ખના પહાડ આવી પડે એમ એકની એક નોકરી ગુમાવનાર માણસની હાલત પણ એ દુઃખી પિતા જેવી જ બને છે.

જોબલેસ હોવું એ એક પ્રકારે મોક્ષને પામવા જેવું પણ કહી શકાય. એ તો જાત અનુભવે જ મેળવી શકાય એવી ચીજ છે. ખરો પ્રશ્ન જોબલેસ પ્રાપ્તિ પછી જન્મે છે. એક જમાનામાં(એ જમાનો હજી જૂનો નથી થયો.) ડાહ્યા ચિંતકો સફળ થવા માટે યુવાનોને શિખામણ આપતા હતા કે, ગમતું કામ કરો અથવા કામને ગમતું કરો. તેઓ એ કહી શકતા નહોતા કે, કામ તો કરવું  જ પડશે. એટલે આજે પણ અનેક લોકો ગમતું કામ શોધવામાં હજી ફાંફા મારે છે, કામને ગમતું કરવાના નામે ઢસરડા કર્યે જાય છે.

ધારો કે ઓશોને મીટૂ વિશે પૂછવામાં આવે

(પ્રભાતના પ્રફુલ્લિત વાતાવરણની સાક્ષી પૂરતો ચકલાં, પોપટ, કોયલ ઇત્યાદિ પંખીઓનો કલરવ. દૂર દૂર સ્ટેશન પરથી વ્હીસર સાથે ટ્રેન ઉપડવાનો અવાજ. એની વચ્ચે જ-)

-છઠવાં પ્રશ્ન, ભગવાન, યહ મીટૂ ક્યા હૈ? સમઝાને કી અનુકંપા કરેં

-મી કા મતલબ હોતા હૈ મૈં, ઔર ટૂ કા મતલબ હોતા હૈ તૂ. ઇસ તરહ મૈં ઔર તૂ કે બીચ જબ તૂતૂમૈંમૈં હોના શરૂ હોને લગતા હૈ તબ મીટૂ કી ઘટના ઘટતી હૈ. તુમને કબી કિસી ઐસે પુરુષ કો દેખા હૈ જો કિસી સુંદર સ્રી કે સામને સે ગુજર જાને પર ભી આંખ ઉઠાકર ન દેખતા હો? સ્ત્રી કે પ્રતિ પુરુષ કા આકર્ષણ સ્વાભાવિક હૈ. ફૂલોં કે પ્રતિ આકર્ષિત ના હો વો ભ્રમર હી કૈસા ભલા? તિતલિયોં કો કબી કલિયોં સે મુહ મોડતે દેખા હૈ તુમને? લેકિન પ્રકૃતિ ઔર મનુષ્ય મેં ફર્ક સિર્ફ ઇતના હૈ કિ વહાં બલાત્કાર નહીં. મનુષ્ય સ્વભાવ સે બલાત્કારી હૈ, બલ્કિ યૂં કહે કિ પુરુષ હી બલાત્કારી હૈ.
મીટૂ કી ઘટનાને પુરુષ કો નંગા કર દિયા. લેકિન ઇસસે કુછ સાર નહીં. નંગે કો તુમ ઓર નંગા કરોગે તો ઉસસે ક્યા ફાયદા? નંગા નહાયેગા ક્યા ઔર નિચોયેગા ક્યા?
મૈંને સુના હૈ, મુલ્લા નસરુદ્દીન એક અખબાર કે એડીટર હુવા કરતે થે. એક બાર અપને ઘર પર રાત કો બીબી કે સાથ સોએ હુએ થે કિ બડબડાના શુરૂ કર દિયા, ‘જો બી કરના હૈ ઇસ દસ્તાવેજ પે લિખ કે દો બાદ મેં ખામખા મેરી બદનામી હો જાએંગી.’ બીબીને ઉનકે ગાલ પર બડી ઝોર સે તમાંચા લગાયા ઔર બોલી, ચુપ હો જાઓ અભી તુમ્હારે મિનિસ્ટર બનને મેં સાલોં બાંકી હૈ.
આદમી બડા કુશલ હોતા ચલા જા રહા હૈ લેકિન ઉસકે મન કે આગે ઉસકી કોઈ કુશલતા ચલતી નહીં. હિન્દી કી એક કવયિત્રીને એક બાર મુઝસે આ કે કહાં કિ ઉનકે એક પરિચિત લેખક એકાંત મેં જબ ભી મિલતે, ઉનકી સુંદરતા કી તારીફ કરતે હૈ ઔર બાત બાત પર આઇ લાઇક યૂ, આઇ લાઇક યૂ બોલા કરતે હૈ. કવયિત્રી કો યહ બાત પસંદ ન થી. હોતા હૈ ઐસા જબ કોઈ તારીફ કરે ઔર આપકો અપમાન જૈસા લગતા હૈ. વહ કવયિત્રી ભી અપને આપ કો અપમાનિત અનુભવ કર રહી થી. મુઝસે પૂછા કિ ઇસકા રાસ્તા બતાઇએ. મૈંને બોલા, અબ કી બાર જબ વો તુમ્હે આઇ લાઇક યૂ બોલે તો ઉનકો સબ કે સામને લે જાના ઔર ઉનસે બોલના મીટૂ...

આજ બસ ઇતના હી-

ટૂૂંકી વાર્તા: ઘોડેસવાર

                  છોકરી ભારે રૂપાળી છે, પણ કેમ કરીને એના લગ્ન થતા નથી.

                 એનો બાપ અઠવાડિયે પંદર દિવસે એકાદ મૂરતિયાને પકડીને લાવે છે અને દીવાનખંડમાં બેસાડીને છોકરીને તૈયાર થવાનું કહે છે. એ તૈયાર થાય છે. ચા-પાણી અને નાશ્તો પીરસે છે. ત્યારે એનું નાક ફૂટપટ્ટીથી માપવામાં આવે છે અને તેનું શરીર ત્રાજવે જોખવામાં આવે છે. તેના સ્વરની મીઠાશ ચાખવામાં આવે. ક્યારેક એને પસંદ કરવામાં નથી આવતી તો ક્યારેક બાપની તિજોરી ટૂંકી પડે છે. માતા-પિતા ખિન્ન થઈ નિસાસા નાખે છે, ભગવાન કરે દેશપાંડેની દીકરી કમલાની જેમ આપણી દીકરી પણ રોજ સોનાનાં બે ઈંડાં મૂકે, એકના બદલે બે, તો કેવું સારું થાય!

                 તે મંદિરમાં ભગવાનની સામે ઊભી છે. મંદિરમાં ભગવાને પોતાનો હમશકલ મૂકેલો છે, અને પોતે ક્યાંનો ક્યાં આંટાફેરા કરે છે. ક્યાં છે એ છોકરો જે રેવાલ ચાલે ઘોડો દોડાવતો આવે છે, અને સેંથો સિતારાથી ભરી દે છે, બધુ ધૂંધળું ધૂંધળું દેખાય છે અને ધૂળ ધૂળ!

                 કોઈ દરવાજો ખખડાવે છે. જાણે કોઈ હૃદયના દ્વારે ધબ્બા મારી રહ્યું છે. છોકરી કંઈ સમજી નથી શકતી, કારણ કે કંઈ પણ સ્પષ્ટ નથી. તે સાપોથી ભરેલી પથારી પર બેઠી થઈ. ફરી બારણું ખખડવાનો અવાજ! માતા-પિતા ધીમા અવાજે કંઈક વાતે વળગ્યા છે.

                 ‘કોઈ વરુ દરવાજો ખખડાવે છે, જો એની પૂંછડી પણ ચોખ્ખી દેખાય છે.’

                 ‘ના, વરુ નથી. પૂંછડી ક્યાં છે?’

                 ‘પૂંછડી બહાર દેખાય એ જરૂરી નથી.’

                 ‘અને બહારથી દેખાય તો એ અંદર પણ હોય એ ય જરૂરી નથી.’

                 ‘અને એ ય ક્યાં જરૂરી છે કે, પૂંછડી જેવું દેખાય એ પૂંછડી જ હોય!’

                 ‘જે હોય ઈ, મારે મારી દીકરી વરુને નથી સોંપવી, તું મા છે કે ડાકણ? મારી ફૂલ જેવી એકની એક દીકરી!’

                 ‘ઈ વરુને હું કોઈ દી જમાઈ ન બનાવું.’

                 ‘પે’લા ઈ પાકું કરી લઈએ કે, ઈવડુ ઈ વરુ છે કે નહિ.’

                 ‘ઊભા ર્યો, બાયણું તો ખોલવા દ્યો. બાયણું ઉઘાડ્યા વગર કેમ ખબર પડે?’

                 ‘ના, બાયણું ભલે બંધ ‘ર્યું. નકર વરુ માલીકોર આવી જાશે.’

                 ‘ક્યાં લગી આપણે આ છોડીને ઘરે બેહાડી રાખશું?’

                 ‘જ્યાં લગી ઈ ઘોડેસવાર ન આવી જાય.’

                 ‘ઘોડેસવાર ક્યારે આવશે?’

                 ‘જ્યારે ઈ ઈંડા મૂકવાનું બંધ કરશે.’

                 ‘કેવા બાપ છો તમે? એક નંબરના સ્વાર્થી. ઈ તમારું લોહી છે.’

                 ‘તારું ય છે હો!’

                 ‘જુઓ, ઈ ઈંડા મૂકવાનું બંધ કરે કે ન કરે ઈ એની ઇચ્છા, પણ અસવાર આવશે તો એને આપણે ખાલી હાથે પાછો જવા નઈ દઈએ. અગાઉ જવા દીધો હતો, હવે એવી ભૂલ નઈ કરીએ. આખરે ક્યાં લગી છોડીને ઘરે બેહાડી રાખવી છે.’

                 ‘પણ દરવાજો ખખડ્યો ઈ પહેલાં લાગ્યુંતું કે, ઈ આવી પહોંચ્યો, મેં ઘોડાના ડાબલાનો અવાજ પણ હાંભળ્યોતો.’

                 ‘શું વાત કરો છો? તો હણહણાટી તો એકાદવાર હંભળાય કે નહિ? ઈ આવે તો ઘોડો સો ટકા હણહણે.’

                 છોકરી સતત હણહણાટી સાંભળતી હતી. પણ નક્કી કરી શકતી નહોતી કે ઘોડો દરવાજાની બહાર હણહણે છે કે, એની છાતીમાં?

                 તે મંદિરમાં ભગવાનની સામે ઊભી છે. ભગવાનને જગાડવા તે જોશભેર ઘંટ વગાડી રહી છે. ભગવાન માત્ર જાગીને જુએ જ નહીં પણ કંઈક કરી પણ દેખાડે અથવા ચોખ્ખેચોખ્ખું કહી દે કે, એમનાથી કાચો પાપડ પણ ભાંગે એમ નથી. તે જોર જોરથી ઘંટ વગાડી રહી છે. તેના હાથ લાલચોળ થઈ જાય છે અને ઘંટારવથી આખો લત્તો એકઠો થાય છે.

                 ભગવાને આંખ આડા કાન કરી લીધા છે, છતાં છોકરી હજી ય શનિવારનું વ્રત પાળે છે. શ્રાવણના સાત સોમવાર તો તેણે રાખ્યા જ હતા. જ્યોતિષીએ કહ્યું છે કે, સપ્ટેમ્બરમાં દશા બદલાશેે અને દૂર અંદર ક્યાંક ઊંડા કૂવામાં નાના નાના હાથ ધીમેથી સળવળી રહ્યા છે. તંગ થતું જતું શરીર વસ્ત્રોની સિલાઈને ઉતેડી રહ્યું છે. અને સપ્ટેમ્બરમાં દશા બદલાશે. સપ્ટેમ્બર ક્યારે આવશે? છેલ્લાં કેટલાંય વર્ષોથી સપ્ટેમ્બર આવતો જ નથી. ઓગસ્ટ પછી સીધો ઓક્ટોબર આવી જાય છે. સપ્ટેમ્બર છે ક્યાં?

                 ‘સપ્ટેમ્બર અહીં છે! અહીં મારી પાસે.’ ઘોડેસવાર જાણે કાનમાં કહી રહ્યો છે, ‘હું આવી રહ્યો છું, હું રવાના થઈ ગયો છું. આવી જ રહ્યો છું બસ.’

...

                 ‘કંઈ પણ થાય પણ મારી દીકરીને એની હારે નઈ પયણાવું. ક્યે છે કે, એના ઘરે રસોડાથી ય મોટો સ્ટવ છે.’ માતા-પિતાની ગુપચુપ વાતો ચાલી રહી છે.

                 ‘રસોડાથી ય મોટો સ્ટવ!’

                 ‘હા, કાયમ ભડભડતો રહે છે. કોને ખબર ક્યારે ફાટી પડે અને આપણી ફૂલ જેવી એકની એક દીકરી-’ લગ્ન માટે રાહ જોતી છોકરી ઊભી થઈ જાય છે. તે છાયા ગીત બંધ કરીને ઊનનો દડો બારીમાંથી બહાર ફેંકી દે છે. બારીની બહાર માત્ર ઘોર અંધકાર દેખાય છે.

‘અજવાળું આવવા દો, હવા આવવા દો. દરવાજો ખુલ્લો રાખો ને બાપુજી!’

                 પિતા: વરુ આવી ચઢશે દીકરી!

                 માતા: અને વાઘદીપડો ય આવી શકે.

                 પિતા: રીંછ અને જરખ!

                 દીકરી: ઘોડેસવાર પણ આવી તો શકે છે

                 માતા-પિતા: પણ વાઘ-દીપડો, રીંછ, વરુ, જરખ

                 દીકરી: તમારી પાસે બંદૂક છે ને!

                 પિતા: હા છે, પણ જરૂર પડ્યે ફૂટશે કે નહિ એનો ભરોસો નથી. અને હવે તો કારતૂસ પણ પૂરી થઈ ગઈ છે.

                 દીકરી: અરે, તો એમ કરો, જૂના પટારામાં ફંફોસો ક્યાંક એકાદી કારતૂસ મળી જ આવશે. બંદૂક પહેલાં મારા પર અજમાવજો, ચાલે છે કે નહિ ખબર પડી જશે.

                 પિતા માથું નમાવે છે અને દીકરી સૂચન કરી રહી છે.

                 ‘તું મરી જઈશ તો મારી લાડકી!’

                 ‘અટાણે ય વળી ક્યાં જીવી રહી છું?’

                 ‘વાટ જો ને, ઘોડેસવાર આવશે દીકરી!’

                 છોકરી ફફડી ઊઠે છે.

                 માર્ગ પર પૂરપાટ ભાગી રહેલો ઘોડેસવાર, ચોગરદમ ધૂળની ડમરીઓ ઉડાવતો!

                 ‘ઊભો રહે ઘોડેસવાર! ઘો-ડે-સ-વા-ર-’ છોકરીએ ચીસ પાડી.

                 ‘શું થયું?’ શિરાણે ઊભેલા માતા-પિતા પૂછે છે.

                 શું કોઈ દરવાજો ખખડાવે છે? કોણ છે? કોણ હોઈ શકે? પિતા દરવાજો ખોલવા આગળ વધે છે. માતા એની પાછળ ઊભી છે. છોકરીએ ઓઢણી ઓઢી લીધી છે. પિતા બળપૂર્વક કટાયેલી સાંકળ ખોલે છે. કિચૂડાટ કરતો દરવાજો આખેઆખો ઊઘડે છે. ગાઢ ધુમ્મસ અને રજકણો જ રજકણો જોવા મળે છે. કંઈ સ્પષ્ટ દેખાતું નથી. બરાબર એ જ ટાણે સમયની ધૂળ ઓરડામાં પ્રસરી જાય છે અને એકાએકા વાળને ધોળા કરી નાંખે છે.

                 ‘શું હવા મશ્કરી કરી રહી છે?’

                 ‘આપણે દરવાજો ખોલવામાં મોડું તો નથી કર્યું ને? ડાબલા તો મેં સાંભળ્યા હતા.’

                 ‘તો ક્યાં છે ઘોડો કે ઘોડેસવાર? તને ભણકારા વાગતા લાગે છે!’

                 ‘ના ના. ખરેખર ઘોડો ય હણહણતો હતો. તેનું મોં માણસ જેવું હતું અને તે હણહણાટી મારતો હતો.’

                 ‘ઘોડો? એ ય માણસ જેવો? શું લવારો કરવા માંડી છો?’

                 ‘મેં જોયો ને, દરવાજાની આરપાર જોયો!’

                 ‘તો શું આપણે આપણી દીકરીને ઘોડા હારે પયણાવી દેશું?’

                 ‘ગાંડા ન ગદોડો, ઘોડા હારે કંઈ પયણાવાય?’

                 ‘તો પછી ઈ કોણ હતો? તેં સપનું તો નથી જોયું?’

                 ‘હાય હાય, તમારા વાળ તો જોવો, કેવા સફેદ થઈ ગયા!’

                 ‘અને તારા ય!’

                 ‘હે પ્રભુ! કેટલો ટાઇમ થઈ ગયો? ઘડિયાળ ક્યાં? કેલેન્ડર ક્યાં ગયું? સૂરજ ક્યાં છે?

                 ‘અરેરે, તમે તો સલાહ-સૂચન કરવામાં રહી ગયા.’

                 છોકરીની આંખો દેવતાની જેમ ધગધગી રહી હતી.

                 આ ઘડિયાળ ચાલતા ચાલતા અટકી ગઈ છે. એ તારીખિયાએ દગો દીધો છે. સૂર્યોદય થાય છે પણ અંધકાર દૂર થતો નથી. અને આ બારણાં ભારે મસ્તીખોર છે, કારણ વિના ખખડ્યાં કરે છે. તમને ભણકારા નથી વાગતા, એ બારણાં સાચુકલાં ભટકાયા કરે છે. ફેંકી દો ઘડિયાળ, ફાડી નાંખો આ તારીખિયું. ખોલી નાખો બારણાં. પવન આવવા દો અને ક્યાંય અજવાસ હોય તો એ ય ભલે આવતો. વર્ષો જૂનો આ અંધકાર રોશનીનો ભૂખ્યો છે.

                 છોકરી ભીંતેથી ઉતારીને ઘડિયાળ ફેંકી દે છે. કેલેન્ડરના ટુકડે ટુકડા કરી નાખે છે, તારીખો હવામાં ઊડવા લો છે.

                 ‘દરવાજો ઉઘાડી મેલો!’ છોકરી કહે છે.

                 માતા-પિતા સ્તબ્ધ બની જાય છે.

                 ‘કેમ મને જીવતી રાખી છે? કાપી નાખો એકી ઝાટકે અને કાઢી લો બધાંય ઈંડાં!’

                 છોકરી હીબકાં ભરે છે. પહેરણનો એક બખિયો તૂટતાં એટલો તીવ્ર અવાજ પેદા થાય છે જાણે સુરંગ વડે કોઈ મિનારો ધ્વંસ કરવામાં આવ્યો હોય!

                 માતા-પિતા સ્તબ્ધ બની જોયા કરે છે.

                 ‘બારણાં ખોલી નાંખો!’ છોકરી કહે છે.

                 ‘ક્યાંક વરુ આવી જશે તો?’ પિતા શંકા દર્શાવે છે.

                 ‘આવવા દો.’ છોકરી બિન્ધાસ્ત જવાબ આપે છે.

(સમાપ્ત)

લેખક: મીમ નાગ

નેવુંના દાયકામાં પ્રતિષ્ઠિત થયેલા આ વાર્તાકારનું મૂળ નામ મુખ્તાર નાગપુરી. વાર્તામાં બોલીનો ઉપયોગ એ તેમની ખૂબી છે. મંટો, કૃષ્ણચંદ્ર અને બેદી પછી ઉર્દૂ વાર્તામાંથી કટાક્ષ ગાયબ થઈ ગયો હતો, એ મીમ નાગની વાર્તાઓમાં ફરી જોવા મળ્યો. પ્રસ્તુત વાર્તાનું મૂળ નામ ‘ઘોળસવાર’ છે. 

અનુવાદ: ઇમરાન દલ 

(નોંધ: આ અનુવાદ ‘મમતા’ વાર્તા સામયિકના સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૮ના ઉર્દૂ વિશેષાંકમાં પ્રકાશિત થયો હતો.)

ઔકાળવી, રબ્બાની, હાફિઝજી અને ધ્રોલ

એક સમય એવો હતો જ્યારે દરેક સબીલ પર મૌલાના શફી ઔકાળવી અને મૌલાના અબ્દુલ વહીદ રબ્બાનીની તકરીરની કેસેટો વાગતી. (બન્ને પાકિસ્તાની) એ જમાનો ટેપનો હતો. શફી ઔકાળવીનો સ્વર મધુર હતો. બયાનની એમની મૌલિક છટા હતી. અશઆર અને કુર્આનની આયતો તેઓ તરન્નુમમાં પેશ કરતા. આમ તો બીજા વિષયો પર પણ તેમણે બયાન આપ્યા હશે પણ અહીં આપણે ત્યાં તેમની ઓળખ મોહર્રમ માટે ફિક્સ હતી. શફી ઔકાળવીનો અવાજ કાને પડે એટલે દરેક મિયાંભાઈને ખબર પડી જાય કે, મોહર્રમ મહિનો બેસી ગયો. મોહર્રમ સાથે એમની તકરીરની ઇમેજ એટલી હદે જોડાયેલી હતી કે, અન્ય મહિનામાં એમને કોઈ સાંભળતું જ નહીં અને કોઈ કેસેટ વગાડે તોય અજૂગતું લાગતું, કોઈ ન વગાડવાની પણ સલાહ આપે, જાણે કે ઇમામ હુસૈનને તો બસ મોહર્રમમાં જ યાદ કરાય! ઔકાળવી અને રબ્બાનીની શૈલી વચ્ચે હાથી અને ઘોડા જેટલો ફેર હતો. રબ્બાનીની લઢણ થોડે અંશે કડવે પ્રવચન જેવી હતી, જોકે એ લઢણમાં નિરાશાજનક કડવાશ હોવાનું યાદ નથી.

રબ્બાની વચ્ચે વચ્ચે ‘મુલ્તાન કે મેરે હુસૈની નૌજવાનોં...’  જેવો લલકાર કરીને શ્રોતાઓને પાનો ચડાવતા જાય, ‘લોહા થા તો સપીકર બના, મટ્ટી થી તો આદમ બના’ જેવી જોડકણાં ટાઇપ દલીલો વડે ભલાભોળા સાંભળનારાઓને મંત્રમુગ્ધ કરી નાખતા. સ્પીકરને તેઓ સપીકર કહેતા. ઔકાળવી કરબાલનો કિસ્સો એક કથાની જેમ સળંગ રજૂ કરતા, જ્યારે રબ્બાની કરબલાના ખૂની મંઝરની કોઈ એકાદ ક્ષણને લડાવીને પેશ કરતા. (રબ્બાની એક નઝ્મ સંભળાવતા: ‘હરી હૈ શાખ-એ-તમન્ના અભી જલી તો નહીં-’ એની એક જ લાઇન યાદ હતી, એના આધારે સર્ચ કરતાં આખી રચના ગૂગલ પરથી મળી આવી. પણ ઘણી કોશિશ છતાં એના રચયિતાનું નામ મળી ન શક્યું. ખુદને રેખ્તાના ઉસ્તાદ સમજતા અમુક કવિ હજરાતનો પણ રાબ્તો કર્યો. તેમણે પણ લાઇલ્મી ઝાહિર કરી. આવી કડક લાકડા જેવી લાઇનો કોણે લખી હશે?)

કરબલાની વાત આવી છે તો ઔકાળવી અને રબ્બાનીની જેમ ધ્રોલમાં ત્રીજી હસ્તી પણ લોકપ્રિય બની. એમનું નામ હાફિઝ આદમ. હાફિઝજી આમ તો ભરૂચ પંથકના પણ યુવાનીથી તેઓ ધ્રોલમાં છે. મોહર્રમમાં તેમનું વાએઝ હોય એટલે હકડેઠઠ લોકો મેમણચોકમાં ઉમટી પડે. ઇમામ હુસૈનની શહાદત વિશે તેમનું બયાન એટલી હદે કરુણ રહેતું કે, શ્રોતાઓની આંખમાં આંસુ આવી જતા. ભરૂચ પંથકના હોવા છતાં તેમની ઉર્દૂ જુબાનમાં માધુર્ય એટલી હદે કે, કેટલાક હિન્દુ અને વ્હોરા બિરાદરો પણ એમને સાંભળવા આવતા હોવાનું સાંભળ્યું છે. હાફિઝજીનો કંઠ એટલો મધુર કે, એમણે પઢેલી નાત, મન્કબત પણ ઘરેઘરે દુકાનેદુકાને સબીલેસબીલે સંભળાતી. એ સમયની સૌથી મોટી નિરાંત એ હતી કે સ્પીકરમાં બાસ નહોતા. વોલ્યૂમ માપમાં રહેતું. હવે જુદા-જુદા ભાતભાતના અવાજો કાને પડે છે, પડ્યા ભેગા જ ખરી પડે છે.

આજ બસ ઇતના હી.  

લખ્યા તારીખ: કતલની રાત